|
|
| |
|
 |
| |
|
|
| |
|
|
| |
Brittophone
pe bretonnant ?
E galleg e vez implijet an daou dermen. Erbediñ
a ra Ofis Publik ar Brezhoneg implijout kentoc'h an termen
"brittophone" pa reer anv eus brezhonegerien.
Rak bez' e c'hall "bretonnant" bezañ
dismegañsus hag ouzhpenn da se e tenn nebeutoc'h-nebeutañ
d'ar yezh end-eeun (alies e vo lavaret diwar-benn un den
pitilh gant sevenadur pe sonerezh Breizh "il est
très bretonnant"). Un termen neptu eo "brittophone",
evel ma vez kont gant « francophone », «
anglophone », « lusophone », h.a.
|
|
|
Pegeit
zo e vez komzet brezhoneg ?
Abaoe 1500 vloaz e vez komzet brezhoneg. D'ar mare-hont
e oa deuet an divroidi vrezhon kentañ d'en em ziazezañ
en Arvorig. Evit gwir ne c'haller ket lavaret eo bet ganet
ar brezhoneg d'un deiz bennak rak deverañ a ra
eus ar c'heltieg a veze komzet war Enez-Vreizh (Breizh-Veur
hiziv an deiz), hag eñ tostik-tost d'ar c'heltieg
a veze komzet war kevandir Europa e-pad an Henamzer. Kar
tost eo d'ar galianeg. Setu eo koshoc'h ar brezhoneg eget
kalz yezhoù all eus Europa evel ar saozneg, ar
spagnoleg pe ar galleg da skouer. |
|
|
Eus pelec'h
e teu ar brezhoneg ?
Eus Breizh-Veur e teu ar brezhoneg. |
|
|
|
Pegement a dud a gomz brezhoneg
?
Hervez enklask diwezhañ TMO-Régions (2007)
embannet gant Fañch Broudig e vefe 206.000 a
gomzerien e Breizh. Etre 335.000 ha 350.000 den a gompren
brezhoneg en holl. Hervez an enklask-se ez eo div wezh
brasoc'h bremañ an dregantad eus ar re a gomz
brezhoneg etre 15 ha 19 vloaz eget an dregantad a vrezhonegerien
etre 20 ha 39 bloaz.
E Penn-ar-Bed emañ ar muiañ-niver eus
ar gomzerien : 20% eus ar boblañs a ouie brezhoneg
e 1999, hag en departamant-se end-eeun en em gav 50%
eus ar vrezhonegerien.
|
|
|
Petra
eo ar ger Ker en anvioù-lec'h ?
Ker d a verk ul lec'h annezet, ur gêriadenn.
Miliadoù a anvioù-lec'h e Breizh zo bet
savet war-bouez ar ger-se.
|
|
|
Da betra
e servij ar skrivad zh ?
Un arouezennig hebleustr eo ar zh. Ganti e c'haller
kaout ur skritur hepken evit daou zistagadur, rak hervez
al lec'hioù e c'hall ar ger brezhoneg, da skouer,
bezañ distaget brezoneg pe brehoneg. Berzh bras
he deus graet an arouezenn-se, ken e talvez da aroueziañ
Breizh hag ar brezhoneg peogwir he c'haver war ar pegsunioù
hollvrudet "Bzh", ur berradur eus Breizh anavezet
gant an holl bremañ. |
|
|
Ch,
c'h, lh, zh, perak zo kement a h e brezhoneg ha gant piv
eo bet ijinet ar zh ?
N'ouzer ket gant piv eo bet ijinet ar zh. Ur boaz
kozh-Noe eo ouzhpennañ un h ouzh ur gensonenn all
el lizherennegoù diazezet war reizhskrivadur al
latin evit azasaat al lizherenneg-se ouzh yezhoù
all. Evel-se eo bet krouet ar skrivad ch e brezhoneg hag
e galleg evit aroueziñ ar soniad
 na
oa ket anezhañ e latin, da skouer. E-keit-se e
oa bet ijinet ar sh evit skrivañ saozneg
ivez. Diwezhatoc'h, er XVIIvet kantved, eo bet implijet
gant an tad Maner ur skrab ' evit diforc'hañ eus
ha krouet ar skrivad c'h. Ar Pelleter-eñ,
en e c'heriadur brezhonek eus 1716, en doa kinniget ar
skrivad gh evit merkañ g kalet ar brezhoneg
dirak e hag i ivez. Evel-se e skrive ughent e-lec'h ugent.
N'eo ket bet dalc'het ar skrivad-se pelloc'h avat. Abred
a-walc'h e kaver roud eus implij ar zh e brezhoneg.
Da-heul geriadur ar Gonideg e 1732 o deus skrivagnerien
an XIXvet kantved (Troude, Milin...) implijet ar zh
en un doare stank a-walc'h e displegadur an araogennoù
a (anezhañ, anezhi, anezho) ha da (dezhañ,
dezhi, dezho) dreist-holl, kement ha merkañ
e c'haller chom hep distagañ ar z-se. Diwezhatoc'h,
er bloavezhioù 1930, ha da-heul ar boaz-se, e voe
kinniget astenn ar skrivad zh d'ar gerioù
all evit unvaniñ doare-skrivañ eskopti Gwened
ouzh hini skrivagnerien ar c'hKLT. Degemeret e voe ar
zh ent ofisiel pa voe savet ar skritur boutin,
ar peurunvan, e 1941. Nevesoc'h eo implij an lh
avat ; degaset eo bet gant skrivagnerien (Vallée,
Tangi Malmanche, Emile Ernault...) e lodenn gentañ
an XXvet kantved evit aroueziñ an l glebiet, diwar
skouer ar portugaleg hag an okitaneg. Un hir a istor zo
da zoare skrivañ ar brezhoneg ; an istor-se en
deus graet eo stank implij al lizherenn h e skritur hor
yezh ; goude ar ch, ar c'h, an lh
hag ar zh, ne vank mui nemet addegas an th
d'ober ! |
|
|
Petra
eo ar peurunvan ?
"Peurunvan" eo anv ar reizhskrivadur
brezhonek modern unvan. Talvezout a ra kement hag "unvan
da vat". Reizhiadoù reizhskrivadur all zo
bet kinniget nemet ar peurunvan zo bet degemeret gant
ar muianiver evel reizhiad reizhskrivadur boutin. Implijet
e vez er skolioù divyezhek, en aozadurioù
kelenn evit an oadourien, hag er vuhez foran pergen. |
|
|
Daoust
hag un den hag a gomz brezhoneg a c'hall kompren unan
all hag a gomz kembraeg ?
Ne c'hall ket. Div yezh kar eo ar brezhoneg hag ar c'hembraeg.
Stag int o-div ouzh skourr predenek ar yezhoù keltiek
ha meur a berzh boutin zo etrezo a-fet yezhadur ha geriaoueg
diazez. Abaoe an Xvet kantved avat, n'eus ket tu ken d'ur
brezhoneger ha d'ur c'hembraeger d'en em gompren.
|
|
|
|
Pet a vugale zo skoliataet en
hentadoù divyezhek ?
D'an distro-skol 2009 e oa 13035 a vugale skoliataet
en hentadoù divyezhek brezhoneg-galleg (hanter-hanter
pe dre soubidigezh). Kement-se a ya d'ober un tammig
muioc'h eget 1,45 % eus niver ar vugale skoliataet e
Breizh.
Ur c'hresk a 6,1% zo bet e-keñver ar bloaz a-raok.
E Roazhon emañ ar muiañ a vugale skoliataet
en hentadoù divyezhek. War he lerc'h e teu Gwened,
Kemper, Karaez-Plougêr, Lannuon, Naoned, Lanniliz,
Plougastell-Daoulaz, Landerne ha Lesneven. E pep hini
eus ar 10 kêr-se ez eus muioc'h eget 300 skoliad.
|
|
|
Pet a
oadourien zo o teskiñ brezhoneg ?
Diwar an enklaskoù bet kaset da benn gant Arsellva
implij ar yezhoù e c'haller brasjediñ ez
eus un tammig muioc'h eget 3360 a oadourien zo o teskiñ
brezhoneg er c'hentelioù-noz, stajoù a vez
heuliet gant 1140, ha 350 zo o teskiñ dre lizher.
E Roazhon (kêr ar studierien anezhi) e vez muioc'h
a dud o vont d'ar c'hentelioù-noz eget e nep kêr
all eus Breizh.
|
|
|
Pegoulz
e oa bet digoret ar skol Diwan gentañ (skol divyezhek)
?
E 1977 e oa bet digoret ar skol Diwan gentañ e
Gwitalmeze (Penn-ar-Bed). Hiziv an deiz ez eus 37 skol
Diwan evit ar c'hentañ derez, 6 skolaj (an hini
kentañ o vezañ bet digoret e 1988) hag 1
lise (digoret e 1999). E 2004 eo bet digoret ar skol divyezhek
brezhoneg-galleg kentañ er-maez eus Breizh, e Pariz.
Evel-se eo deuet ar brezhoneg da vezañ ar yezh
vihan kentañ e Frañs oc'h astenn en tu-all
d'he ziriad.
|
|
|
«
Ya d'ar brezhoneg », petra eo ?
Ur c'houlzad ha zo bet roet lañs dezhañ
gant an Ofis d'ar 5 a viz Here 2001 eo « Ya d'ar
brezhoneg ». Diouzh ar sontadegoù a ziskouez
pegen stag eo ar Vretoned ouzh o yezh (en tu-hont da 90%),
en deus divizet an Ofis reiñ lañs d'ur c'houlzad
miret d'an obererien gevredigezhel da gentañ. Ar
pal zo lakaat aozadurioù da sinañ un emglev
ma prometont kas oberoù fetis douget evit ar brezhoneg
kement ha ma c'hallont. An Ofis Publik a skoazell ar sinerien
da seveniñ o fromesa ha d'e lakaat e pleustr. Berzh
bras en deus graet ar c'houlzad-se diouzhtu, er gennad
armerzhel pergen (a ya d'ober 50% eus ar sinerien). Bremañ
eo bet astennet ar c'houlzad-se war-du ar c'humunioù
dre ar garta
« Ya d'ar brezhoneg ».
|
|
|
Orogelloù
| • |
Ur
yezh komzet eo ar brezhoneg
Yezhoù komzet eo an holl yezhoù, ha yezhoù
marv eo ar re n'int ket. Kement-se lavaret ez eus gant
ar brezhoneg un hengoun skrivet pinvidik a-walc'h. Ken
abred hag en VIIIvet kantved e kaver roud eus an destenn
vrezhonek kentañ, tost d'ur c'hantved a-raok an
destenn c'hallek kentañ. Biskoazh abaoe ar c'houlz-se
n'en deus paouezet ar brezhoneg da vezañ skrivet
tamm pe damm. Ul lennegezh vodern zo anezhi e brezhoneg,
bet krouet en XIXvet hag aet war ziorren a-hed an XXvet
kantved. Ar gudenn zo gant ar brezhoneg n'eo ket e vije
chomet ur yezh komzet nemetken : ur yezh skrivet eo ivez
hep mar. Nemet an darn vrasañ eus ar gomzerien
zo dizesk en o yezh rak n'o deus ket gallet mont d'ar
skol e brezhoneg : eno emañ an dalc'h. |
| |
|
| • |
An dud a gomz brezhoneg
n'int ket gouest d'en em gompren eus
an eil lec'h d'egile
Evel ma vez kont gant an holl yezhoù, emañ
pinvidigezh ar brezhoneg gant al liesdoare ma'z eo. Evel-se
e targemm ar yezh a vez komzet war ar maez eus an eil
lec'h d'egile. Koulskoude, o vezañ ma n'eo ket
gwall dorosennek Breizh ha ma n'eus ket a stêrioù
bras pe a venezioù uhel a gement a c'hallfe mirout
ouzh an dud d'en em zaremprediñ, n'eo ket bras-bras
an disheñvelderioù er yezh. An taol-mouezh
an hini a cheñch dreist-holl, ha gant un tamm bolontez
vat e c'hall an eil kompren egile bepred pe dost. Bemdez
e tiskouez an abadennoù skingomz e brezhoneg e
c'hall komzerien eus kornioù-bro disheñvel
en em gompren mat-tre gant un tamm boaz. An dud na ouzont
na lenn na skrivañ eo o devez diaezamantoù
gant an disheñvelderioù a gaver er yezh.
An holl re a oar lenn ha skrivañ en em gompren
hep tamm diaester ebet. |
| |
|
| • |
Brezhoneg chimik
pe brezhoneg lennegel eo ar brezhoneg hiziv an deiz
E meteier zo, ha n'int ket mennet-mat atav, e vez poan
oc'h asantiñ e c'hall ar brezhoneg emdreiñ
evel an holl yezhoù modern a-ziwar-dro hag e rank
evit se azasaat e c'heriaoueg ouzh ar bed arnevez hag
ouzh an teknologiezhioù nevez. Lod o deus komzet
evel-se eus ur brezhoneg chimik ha na vije ket brezhoneg
ken, evit droukkomz eus ar brezhoneg a vez komzet ha kelennet
en deiz a hiziv. Ne vo ket rekouret ar yezh gant se. Bez'
ez eus un doare gwelloc'h da greñvaat ar yezh :
sikour ar gomzerien n'o deus ket studiet o yezh er skol
da zeskiñ lenn ha skrivañ. |
| |
|
| • |
Ne vez ket
lavaret na Demat na Trugarez e brezhoneg
An diskan-se a glever aliezik c'hoazh. Sañset
ne veze ket implijet ar gerioù demat ha trugarez
e brezhoneg. Gerioù nevez pe dizimplij a vije
anezho. Ar pezh zo, n'emañ ket kont e-giz-se
tamm ebet. Kerkent ha mare ar c'hrennvrezhoneg eo testeniekaat
an termen demat. Kavet e vez, da skouer, e geriadur
Gregor Rostrenenn eus 1732. Klevet eo bet e Naoned ivez
gant Arnold Von Harff, anezhañ ur marc'heg alaman
bet o pourmen e Breizh e 1499.
Evel ar galleg bonjour e veze miret demat evit an darempredoù
furmel kentoc'h. War ar pemdez, gant an dud tost e veze
goulennet kentoc'h penaos e oa kont digant an dud. Un
toullad troiennoù saludiñ zo e brezhoneg,
evit gwir.
Kemend-all a c'haller lavaret diwar-benn ar ger trugarez
anezhañ un termen deveret eus ar ger trugar (truez
a vager ouzh an dud). Emdroadur ster ar ger trugarez
a glot tre-ha-tre gant an hini c'hoarvezet e galleg
gant ar ger merci (s.o. troiennoù evel "être
sans merci"). Ouzhpenn ar ger trugarez e rae ar
brezhoneg gant troiennoù trugarekaat all ivez,
alies stag ouzh feiz an dud, troiennoù evel bennozh
Doue deoc'h.
P'eo bet kroget ar galleg d'en em ledañ stank-ha-stank
e Breizh eo bet taget yezh an dud da gentañ war
ar sifroù hag an troiennoù saludiñ.
Evit ur bobl war hent an arallyezhañ e oa deuet
cheuc'h diskouez e ouiemp lavaret boñjour pe
mersi.
Dre chañs n'eo ket deuet a-benn an amprestoù
gallek diezhomm-se da zistroadañ an termenoù
brezhonek kevatal testeniekaat mat a zo eus ar gerioù
demat pe trugarez.
|
| |
|
| • |
Morse
n'eus bet komzet brezhoneg e Roazhon
Diwar meur a anv-lec'h brezhonek evel Gros-Malhon (Gourmaelon)
ha Quineleu (Keneleg) e c'haller prouiñ e oa bet
komzet brezhoneg e Roazhon, mat ha ma ne vije ket bet
yezh ar muianiver er boblañs ha ma vije bet euvret
gant ar galleg da c'houde. Brezhonegerien zo bet a-viskoazh
e Roazhon, unan eus kêrioù-penn istorel Breizh
anezhi. Kêr Roazhon a oa bet dibabet gant Gregor
Rostrenenn evit skeudenniñ ar pennad vivre en e
c'heriadur eus 1732, ha roet en doa ur skouer e brezhoneg
diwar-benn koust ar vuhez eno : Ar beva a so qezr
e Roazon. Kement-se a brou ez eus bet a-holl viskoazh
darempredoù tost etre Roazhon hag ar vrezhonegerien.
Abaoe fin an XIXvet kantved ha krouidigezh ar gador-gelenn
war ar c'heltieg, ha war-lerc'h hini ar gevrenn vrezhoneg
er skol-veur, eo deuet kêr da vezañ unan
eus ar c'hreizennoù pennañ evit diorren
ar yezh. E 2009 e talvez ar brezhoneg e Roazhon kement
ha 574 a vugale er c'hlasoù divyezhek (1añ
kêr e Breizh), 205 a oadourien er c'hentelioù-noz
ha 389 studier er skol-veur, anez disoñjal frammoù
luskañ a bep seurt evel Skol an Emsav pe Ofis Publik
ar Brezhoneg paneveken. |
|
|
|
